آموزش مجازی بستری برای تولید محتواهای آموزشی متناس

آموزش مجازی بستری برای تولید محتواهای آموزشی متناسب با سبک های مختلف یادگیری

 

سمانه شریعتی بین کلایی [1]

دبیر ریاضی شهرستان آمل

[e-mail]

نادره حمیدی [2]

دبیر ریاضی و سرگروه ریاضی فریدونکنار

[e-mail]

عالمه حسینی [3]

دبیر ریاضی شهرستان آمل

[e-mail]

 

 

 

چکيده

 از مهمترین اهداف یک نظام آموزشی در هر کشور را می توان تلاش برای برقراری عدالت آموزشی و ایجاد فرصت های برابر یاددهی-یادگیری برای دانش آموزان با توجه به تفاوت های فردی و سبک های مختلف یادگیری نام برد. با پیدایش ویروس کرونا، صرف نظر از تاثیرات مختلف منفی که در زندگی افراد در جوامع مختلف به همراه داشته، فرصتی بی نظیر برای تحقق عدالت آموزشی به کمک تولید انواع محتوا های آموزشی به شیوه های مختلف متناسب با نیاز دانش آموزان از طریق توجه کردن به سبک های مختلف یادگیری دانش آموزان فراهم شده است.  یک مدرس الهام بخش می تواند امر آموزش و فرایند یاددهی-یادگیری را به کمک محتوا های مختلفی که متناسب با تفاوت های فردی دانش آموزان و سبک های مختلف یادگیری آنهاست تولید و رغبت و شوق فراگیران را در امر یادگیری افزایش دهد. از آنجایی که عدم هماهنگی بین سبک های یادگیری دانش آموزان و سبک آموزشی ‌می تواند یکی از علت های ناتوانی فرد در یادگیری باشد، در این مقاله به فرصت ایجاد شده در بستر آموزش مجازی از طریق تولید محتوا های متناسب با انواع سبک های یادگیری می پردازیم.

 

کلمات کليدي: آموزش مجازی، تولید محتوای آموزشی، سبک های یادگیری، تفاوت های فردی

 

1. مقدمه

در جهان نظام های آموزش و پرورش فراوان است و این نظام ها تفاوت هایی با هم دارند. هرچند تفاوت آنها ممکن است در اهداف یا محتوای آموزشی باشد ولی تمام نظام های آموزشی در یک امر مشترک اند و آن اهمیت دادن به کیفیت یادگیری فراگیران است. در حقیقت نظامی نیست که به کیفیت یادگیری بی تفاوت باشد.

عدالت در آموزش به معنای ارائه آموزش یکسان برای همه دانش آموزان نیست بلکه مستلزم فراهم سازی امکانات منطقی و متناسب با هر دانش آموز به منظور افزایش دسترسی و دستیابی به اهداف آموزشی می باشد و این یعنی تفاوت گرایی در قلب عدالت است. به عبارتی دیگر دانش آموزان در مقام یادگیرنده با هم متفاوتند و با نادیده گرفتن تفاوت های دانش آموزان نمی توانیم محیطی تفاوت گرا ایجاد کنیم [فرزانه فروزانفر ، 1401 ]    .

تفاوت های فردی یکی از مباحث بسیار مهم و حیاتی روانشناسی رشد است. اینکه هر انسانی منحصر به فرد است و به راحتی نمی توان بین دو نفر اشتراکات یکسانی را به ویژه در مسائل یادگیری و رشد ذهنی جستجو کرد. همین امر موجب می شود تا امر آموزش بسیار حساس و در برخی موارد غیر قابل پیش بینی شود [نادیا عموپور ، 1401 ].  

به راستی آیا تمام دانش آموزان یک نوع سبک یادگیری دارند؟ آیا ثبت و شیوه یادگیری تمام دانش آموزان مشابه هم است؟ زمان یادگیری آنها چطور؟ آیا ما معلمان با شیوه‌های معمول تدریس سطوح مختلف یادگیری دانش آموزان را در نظر می گیریم؟ آیا ما برای دانش آموزان با ویژگی های مختلف دیداری - شنیداری یا ویژگی های دیگر به گونه های مختلف تدریس می کنیم؟ در طراحی های آموزشی که برای تدریس انجام می دهیم آیا به انواع توانایی های دانش آموزان توجه می کنیم؟ آیا ایجاد فضاهای مختلف یادگیری در طراحی های آموزشی ما دیده می شود؟ در طراحی های آموزشی که برای تدریس انجام می دهیم آیا به انواع هوش های دانش آموزان در چگونگی انتخاب محتوا ها دقت می کنیم؟

 

2. گسترش آموزش مجازی با پیدایش ویروس کرونا

ویروس کرونا اولین بار در دسامبر ۲۰۱۹ در چین شناسایی شد و به سرعت در تمام نقاط جهان گسترش یافت. پاندومی کرونا چالش های اساسی در تمام بخش های جوامع ایجاد کرده است به طوری که اثرات و پیامدهای آن تا مدت ها در تمام جهان باقی خواهد ماند. یکی از حوزه هایی که این بیماری در آن تاثیر گذاشت امر تعلیم و تربیت و حوزه آموزش در مدارس بود. به دلیل مسری بودن و شیوع بالای این بیماری اکثر مدارس در سراسر جهان مجبور شدند فعالیت های حضوری خود را تعطیل کنند و با تغییر در شیوه های آموزشی، آموزش مجازی را در دستور کار خود قرار دادند [سعیده تقی زاده، جمال حاجی، مژگان محمدی مهر ، ۱۳۹۹ :ص ۴۹]    .

شاید تا قبل از آموزش مجازی که با پیدایش ویروس کرونا بیشتر نمایان شد کمتر از انواع رسانه ها و امکانات فضای مجازی و محتوا های گوناگون در تدریس استفاده می شد ولی با گسترش آموزش مجازی انواع مختلفی از محتوا ها به سبک ها و روش های مختلف در امر آموزش وارد شد. این یک مزیت بزرگ و فرصتی بی نظیر برای نزدیک‌تر شدن به تحقق عدالت آموزشی با تولید انواع محتوا های آموزشی مناسب، مفید و موثر با توجه به سبک های مختلف یادگیری بود.

 

3. طراحی آموزشی متناسب با تفاوت های فردی

کیفیت برنامه ریزی و سازماندهی آموزش هر معلمی در طرح درس او تجلی پیدا می کند. کسانی که در دنیای یاددهی- یادگیری کار کرده اند به خوبی از اثرگذاری طرح درس بر یادگیری دانش آموز و مدیریت یادگیری از سوی معلم آگاه هستند. در حقیقت می توان گفت برترین تدبیرها برای یادگیری در طرح درس های معلمان انعکاس می یابد. برای این که به آسان ترین، ساده ترین و اثربخش ترین شکل، یادگیری را برای دانش آموزان میسر سازیم، لازم است از ساختارهای مناسب طرح درس متناسب با ویژگی های دانش آموزان استفاده کنیم. یکی از انواع طرح درس ها، طرح درس بر پایه اصل تفاوت های فردی در یادگیری است. در این نوع طرح درس باید توجه داشت تا اصل تفاوت های فردی در یادگیری به صورت مستقیم و غیرمستقیم مورد تاکید قرار گیرد [محرم آقازاده و محرم نقی زاده ، ۱۳۹۷: ص ۳۸ و ۳۹ ].  

افراد متناسب با تفاوت های فردی خود، در یادگیری از سبک های مختلف استفاده می کنند. شناخت سبک های یادگیری به معلمان کمک می کند تا زمینه فعالیت های گوناگون مرتبط با هر سبک یادگیری را در کلاس فراهم آورد و به این ترتیب به تفاوت های فردی احترام بگذارد[لیلا سلیقه دار ، ۱۳۹۹: ص ۱۶ ].

 دقت داشته باشیم در نگارش طرح درس و تولید محتوای آموزشی برای دانش آموزان با انواع مختلف سبک های یادگیری همانند یک معلم راهبر عمل کنیم.  در نظامهای آموزشی کنونی تاکید بر تولید محتواست و کمتر فراگیر در نظر گرفته می شود. باید تمام تلاشمان را به کار ببریم تا مانند یک معلم راهبر عمل کنیم تا بهترین محتوا را آماده نماییم. به راستی معلم راهبر چگونه معلمی است؟ معلم راهبر به جای اینکه بپرسد چه چیزی باید تدریس شود از خود می پرسد چه چیزی ارزش یادگیری دارد این باعث می شود کانون توجه او از تدریس به یادگیری تغییر کند معلمان راهبر پنج سوال کلیدی برای خود مطرح می کنند:

 ۱. از دانش آموزان می خواهم چه چیزی بیاموزند؟

 ۲. چرا این موضوع ارزش یادگیری دارد؟

 ۳. کدام فعالیت های یادگیری موثری به دانش آموزانم کمک می کند تا این مطالب را خوب یاد بگیرند؟

        ۴. آیا می توانم برای ایشان توضیح دهم یادگیری این مطالب به ارضای یکی از یا بیشتر از یک نیازهای اساسی آنها کمک می کند؟

         ۵. آیا می توانم از نوعی ارزیابی شخصی یا خودسنجی استفاده کنم که باعث شود دانش آموزان نسبت به کاری که انجام می دهند احساس مالکیت بیشتری کنند؟[علی صاحبی ، ۱۳۹۳: ص۱۹ ]  

        با توجه به توضیحات بیان شده، آموزش مجازی و استفاده از ظرفیت بالای تولید محتواهای آموزشی در سطوح و انواع مختلف این فرصت را به خوبی برای معلمان عزیز فراهم نموده است تا با تولید انواع محتواهای آموزشی به روش های مختلف و متناسب با سبک های مختلف یادگیری فراگیران، شوق و اشتیاق یادگیری در دانش آموزان را افزایش داده و عدالت آموزشی را در سطح بالاتری اجرا نمایند.

 

۴.  بلوم یادگیری

         تمرکز اصلی آموزش در کلاس های سنتی حال حاضر و به شکل گسترده تر قبل از دوران کرونا طبق هرم بلوم[جان برگمن و ارون سمز ، ۱۳۹۶: ص۷۲ ] زیر بوده است.

شکل ۱. طبقه بندی بلوم

 

 آموزش مجازی با رویکرد تولید انواع محتواهای آموزشی متناسب با سبک های مختلف یادگیری دانش آموزان این فرصت را ایجاد می کند که با ایجاد شوق و اشتیاق و علاقه مند کردن آن ها به یادگیری تلاش کنیم و امیدوار باشیم نمودار بالا را به نمودار پایین تبدیل کنیم.

شکل ۲. طبقه بندی بلوم مورد انتظار

 

۵. تولید انواع محتواهای موثر و مفید در آموزش مجازی

قبل از از پرداختن به ابزارهای خلق محتوای درسی توجه به این نکته بسیار حائز اهمیت است که راز موفقیت محتواها و تاثیرگذاری مثبت آنها در آموزش مجازی این است که محتواها معلم ساخته باشد. چون بنا بر شرایط کلاس و توانایی‌ها و سطوح یادگیری دانش آموزان و ویژگی های آنها طراحی شده و قطعاً محتوای موثرتری خواهد بود.

 

چهار فرمت مختلف برای انواع محتوا ها داریم: عکس، متن، صوت و ویدئو.

عکس

 می دانیم ۳۰ درصد از یادگیری ما از طریق دیدن اتفاق می‌افتد. افراد بیشتر از اینکه روی کلمات تمرکز کنند، روی تصاویر و ارتباط کلمات با آنها دقت می کنند.  این نوع محتوای عکسی برای یادگیرندگانی که  سبک یادگیری دیداری دارند بسیار مفید است و به راحتی می توان با انتخاب یک عکس مناسب مفهوم درسی مورد نظر را برای دانش آموز بیان نمود. حال ما معلمان از چه منابعی می توانیم تصاویر مورد نیاز خود را با کیفیت بسیار بالا به دست آوریم؟

 از مهم ترین ابزارهای تولید عکس می توان به دوربین موبایل و یا کامپیوتر اشاره کرد. همچنین برای یافتن عکس های مرتبط با موضوع درسی می توان از سایت های مختلفی استفاده کرد. برخی از سایت های مفید عبارتند از:

سایت cleanpng، سایت freepik، سایت Canvaو Google image.

شاید این سوال پیش آید که آیا لازم است در تهیه و طراحی عکس ها در کار با فتوشاپ مهارت داشته باشیم؟ برای پاسخ به این سوال کافیست به سایت کنوا مراجعه کنیم. کنوا مخصوص کسانیست که با فتوشاپ کار نمی‌کنند. کنوا پر است از قالب های مختلف جذاب و دیدنی با کیفیت فوق العاده بالا که می توانیم در تهیه محتوا های خود از آنها بهترین استفاده را ببریم. دانش آموزان با سبک یادگیری دیداری مسلماً از دیدن محتوا های جذاب که به کمک کنوا طراحی می کنیم بسیار لذت خواهند برد

متن

یکی از معمول ترین ابزارهای تولید محتوا، نگارش متن است. از ابزارهای تولید متن می توان به موارد زیر اشاره کرد:

کاغذ و ابزار نوشتن مناسب، ابزار پی دی اف ساز، فایل های آماده کتاب درسی، نرم افزار ورد، نرم افزارهای ویندوزی، نرم افزارهای موبایلی و قلم دیجیتالی. دانش آموزانی که با توجه به اطلاعات داده شده می توانند به خوبی موارد عنوان شده را تجزیه و تحلیل نمایند و نیازی به توضیح شفاهی ندارند، از این نوع محتواها به خوبی بهره خواهند برد.

 صوت

یکی از ابزارهای بسیار عالی و ئرکاربرد برای آموزش مجازی تهیه صوت است. محتوای صوتی می تواند مزایای زیادی به همراه داشته باشد. از جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد.

توجه به سبک یادگیری: از مهم ترین مزیت های یک محتوای صوتی این است که برخی از دانش آموزان با سبک یادگیری شنیداری هستند و نادیده گرفتن این نوع دانش آموزان و سبک یادگیری آن ها سبب به تاخیر انداختن زمان یادگیری این نوع از مخاطبان خواهد شد.

دسترسی آسان: از آنجایی که یک محتوای صوتی برای استفاده کردن تنها به پخش کردن نیاز دارد و این امر هم تقریبا با هر وسیله ای که امکان پخش صوت داشته باشد قابل اجراست، بنابراین بسیار مفید و کاربردی خواهد بود. حتی می توان صوت ها را به شکل منسجم نیز به فرم پادکست نیز منتشر نمود که همیشه برای دانش آموزان به راحت ترین شکل در دسترس باشد.

 

ویدیو

محتوای ویدیویی یکی از رایج ترین محتواهایی است که در آموزش مجازی بیشتر از سایر موارد استفاده می شود و اگر به شکل استاندارد تهیه شود، بسیار مفید خواهد بود. در تولید محتوای ویدیویی می توانیم ابتدا یک پرسش آغازین کوتاه برای دانش آموزان در نظر بگیریم و در ادامه در بخش های مختلف آن از مشارکت یادگیرنده نیز استفاده کنیم. به علاوه محتوای ویدیویی می تواند یک محتوای چند رسانه ای نیز باشد و سبک های مختلف یادگیری همزمان دانش آموزان را درگیر نماید.

 

۶. نتیجه‌گیری

 

از آنجایی که یکی از مهم ترین اهداف نظام های آموزشی بهبود فرایند یاددهی-یادگیری است، بنابراین باید تلاش کنیم شرایط آموزش را نیز در جهت بهبود این فرایند فراهم نماییم. تا قبل از شیوع ویروس کرونا تمام آموزش ها به شکل حضوری در کلاس درس و مدرسه برای دانش آموزان انجام می شد ولی با گسترش ویروس کرونا و آموزش مجازی سیستم آموزش وارد مرحله جدیدی از آموزش و تدریس برای دانش آموزان شد. صرف نظر از پیامدهای منفی که در بخش های مختلف آموزش با گسترش ویروس کرونا ایجاد شد، در مقابل می توان به یکی از مزایای مطلوب آموزش مجازی اشاره کرد. یکی از مزیت های ارزشمند استفاده از آموزش مجازی فراهم شدن بستری برای تحقق عدالت آموزشی است.  زمانی می توانیم بگوییم که عدالت آموزشی در یک کلاس درس اجرا می شود که به سبک های مختلف دانش آموزان آن توجه شود. در آموزش مجازی می توانیم با توجه به سبک های مختلف دانش آموزان محتوا های مختلف با کیفیت بالا همچون محتوای متنی، صوتی، عکس و ویدئو تولید نماییم که دانش آموزان با توجه به شیوه یادگیری خود از این محتواها نهایت بهره را ببرند و شور و اشتیاق آنها در مطالعه دروس را بیش از پیش افزایش دهیم. حتی در حال حاضر که از آموزش حضوری استفاده می کنیم می توانیم به عنوان یک روش خوب و موثر ترکیبی از آموزش حضوری و امکانات مجازی را نیز در کار خود در کلاس های درس اجرا کنیم. زیرا همگی بر این مساله واقف هستیم که اگر به روش ها و سبک های یادگیری دانش آموزان توجه نشود آموزش آنها و یادگیری آنها به تأخیر خواهد افتاد و شکل درست و صحیح آموزش شکل نخواهد گرفت و آموزش مجازی این امکان را برای معلمان به خوبی فراهم نموده است

 

منابع

 [1]. فروزانفر، فرزانه. وبینار آموزش از نوع تفاوت گرایی اصول و مبانی پایه، 27  اردیبهشت، 1401، https://www.aparat.com/v/0jNcx.

[2]. عموپور ، نادیا. مطالعه تفاوت های فردی دانش آموزان در برنامه ملی شهاب نوشته. 2۸ اردیبهشت، 139۶.

[3]. تقی زاده، سعیده و حاجی، جمال و محمدی مهر، مژگان. مطالعه تطبیقی چالش ها و فرصت های آموزش عالی در دوران پاندمی کرونا در ایران و جهان. فصلنامه پرستار و پزشک در رزم، سال هشتم، تابستان 1399.

[4]. آقازاده، محرم و نقی زاده، محرم. راهنمای عملی نگارش طرح درس، ۱۳۹۷.

[5]. صاحبی، علی. تئوری انتخاب در مدرسه، ۱۳۹۷.

[6]. برگمن، جان و سمز، ارون. مترجمان: محمد عطاران و مریم فرحمند خانقاه. یادگیری معکوس، ۱۳۹۶.

 

 

 

 

---

[1]   نویسنده مسئول: کارشناسی ارشد ریاضی محض از دانشگاه تربیت مدرس تهران و دبیر ریاضی شهرستان آمل

[2]  دانشجوی دکترای ریاضی، دبیر ریاضی و سرگروه ریاضی فریدونکنار

[3]  کارشناسی برق، دبیر ریاضی شهرستان آمل