تاثیر شعر بر یادگیری

تاثیر شعر بر یادگیری ریاضی

نادره حمیدی[1]

دبیرستان شهید عباس زاده شهرستان فریدونکنار

[e-mail]

 

چکیده

در دوره‌ی کلاسیک و رسمی تعلیم و تربیت یکی از درس هایی که در مدارس می خوانیم ریاضی است و کم نیستند دانش آموزان و دانشجویانی که از این درس فرار می‌کنند و از حل تکالیف این درس رنج می‌برند و از امتحانات این درس خاطرات خوبی در ذهن ندارند. از دانش آموزان ضعیف تا بسیارخوب همیشه از امتحان این درس دچار استرس و اضطراب می‌ شوند. هرچند که ریاضی درس تحلیلی است و به درک و فهم و تمرین و استعداد ویژه‌ای نیاز است اما به نظر می‌رسد در حق این درس ظلم شده است و آن چنان که شایسته‌ی این درس باشد ادای دین نشده است و نگرش خوبی در ذهن اقشار جامعه نقش نبسته است. به همین منظور کتابی را منتشر نمودم با عنوان "آموزش ریاضی پایه هفتم با شعر" که کلیه ی مطالب کتاب ریاضی پایه هفتم را در قالب شعر آورده ام. پس از اجرای آن در کلاس نتایج مثبت این نوع تدریس را که یادگیری بهتر دانش آموزانم بود را مشاهده نمودم. حس کنجکاوی و رغبت به درس بیشتر از گذشته بود و دانش آموزان فعال تر بودند و در پایان کلاس حس خوبی به کلاس ریاضی داشتند و گذر زمان را خیلی احساس نکردند.                                                                                    

 

کلمات کلیدی: یادگیری، ریاضی، تدریس، شعر

مقدمه

پیشرفت سریع علوم و تکنولوژی، بشر امروز را در جمع‌آوری و طبقه بندی یافته‌های علمی ناتوان ساخته است. زیرا پیشرفت علم در یک روز گاه معادل یک صد سال در قرون گذشته می‌باشد و طبیعی است. که آموزش سنتی برای انتقال علم با چنین پیشرفت  سریعی ناتوان است . [1] یک معلم موثر باید گنجینه ای ازالگوها و روش های تدریس مختلف داشته تا به هنگام ضرورت و بر حسب نوع درس و شرایط تدریس یک یا برخی از آنها را به کارگیرد. [2] همواره دنبال پاسخی این سوال در ذهنم بودم که چگونه می توان درس ریاضی را که برای دانش آموزان سنگین کسل کنند است را به نحوی آموزش داد که برایشان لذت بخش و آسان گردد تا اینکه یک روز که در حال برنامه ریزی برای شرکت در جشنواره ی الگوهای برتر تدریس بودم این فکر به ذهنم رسید که بخشی از درس را به شعر بیاورم با توجه به خرده استعدادی که در قافیه سازی داشتم به راحتی توانستم در عرض چند دقیقه آن را حاضر کنم و با بازخوردی که از همکاران و اساتید و شاگردانم دریافت کردم به تاثیر به سزایی که شعر در آموزش و یادگیری دارد ایمان آوردم. دنياي لطيف شعر دنيايي شگفت انگيز است، دنيايي كه زواياي مختلفي از شخصيت هر فرد از آغاز تولد يا آخرين ثانيه زندگي با آن پي ريزي و ساخته مي شود. كارشناسان مي گويند شعر در تربيت گفتاري، منش رفتاري و ساختار نوع ارتباطات فرد تاثيرگذار است. روانشناسان كودك و روانكاوان به والدين پيشنهاد مي دهند از اين روش جذاب و كاربردي در پرورش شخصيت، رشد ذهني و كلامي، افزايش يادگيري كودك و آرامش ذهن و روح او استفاده كنند. برای آموزش موثر ریاضی لازم است ابتدا درک درستی از یادگیری و تدریس داشته باشیم تا بتوانیم در فرآیند یاددهی یادگیری به خوبی عمل کنیم. در ابتدای این مقاله درباره تعاریف و چیستی تدریس و یادگیری و تاثیر تدریس با شعر صحبت خواهیم کرد و سپس به چند روش کارآمد آموزش ریاضی از جمله آموزش با شعر و نتایج مثبت آن می پردازیم.                                                                         

1.مفهوم تدریس

طبق نظر براون [3]،درس دادن هرچه باشد تلاشی است چند جانبه که شامل اطلاع رسانی ، پرسش وپاسخ ،توضیح دادن ، گوش دادن، تشویق وترغیب کردن ومجموعه ای از فعالیت های دیگر می شود.

گیج[4] معتقد است که تدریس عبارت است از هر فعالیتی از جانب یک فرد که به منظور تسهیل یادگیری فرد دیگری انجام می شود.

بهارستان [5] معتقد است که تدریس عبارت است از کاربرد عملی اصول وتئوری های تعلیم و تربیت در جریان آموزش به منظور کسب مهارت های علمی تدریس و اخذ کفایت وشایستگی عملی.

1-1.طراحی آموزشی

اگر معتقدیم که منظور از آموزش کمک به دانش آموزان در تجزیه و تحلیل و بازسازی برداشت های خود آن هاست، نمی توان انتظار داشت که انجام دادن چنین مهمی به طور اتفاقی صورت گیرد. آموزش موثر و کارا زمانی میسر خواهد بود که بر پایه ی اصول روانشناسی تربیتی و نظریه های یادگیری، طراحی و برنامه ریزی شده باشد. مهارت در انجام طراحی آموزشی از جمله مهارت هایی است که هر معلمی در هر رشته ای که به تدریس مشغول است باید بر آن احاطه داشته باشد. [6]                       

2-1. تاثیر شعر بر آموزش

هر کدام از ما کمابیش با بلبل زبانی کودکان ، به ویژه در خواندن شعر آشنا بوده و لذت هم برده ایم .اما فقط تا این حد آشنایی بزرگترها با شعر کافی به نظر نمی رسد.بهتر است ابتدا به طرح پرسش های اساسی در این زمینه بپردازیم.
آیا در خواندن شعر برای کودکان هدف این است که آنها را شاعر بار بیاوریم ؟ یا قرارست روح آنها را تلطیف کنیم ؟ یا آنها را خلاق بار آوریم ؟ دکتر برنادت دافی[7] در کتاب پرورش تخیل و خلاقیت کودکان چنین اشاره می کند:
"کودکان ، خلاق و مبتکر به دنیا می آیند. اشخاص بسیاری معتقدند که آنان خلاق تر از بزرگسالان هستند . زیرا مغزشان در مجموعه راه و روشهای معمول مشاهده مسائل ، حبس نشده است . یا تحت فشار پیروی یا اجبار منطقی قرار نگرفته اند." کودکان پیش دبستانی از شنیدن شعر لذت می برند . نه به خاطر اینکه با معنی شعر و یا صناعات ادبی آن آشنا هستند . آنها با آهنگ شعر میخکوب می شوند . با ریتم موجود در شعر به جنبش و جوشش در می آیند ، شاد می شوند و حرکت را تجربه می کنند. گلمن [8] در کتاب هوش هیجانی اش می گوید:
"ما به طور ناخودآگاه، احساساتی را که از فردی دیگر مشاهده کرده ایم ، تقلید می کنیم . به این صورت که ناخودآگاهانه از حالت های چهره ، اندام ، آهنگ صدا و دیگر نشانه های غیر کلامی احساسات دیگران الگو  می گیریم."

بماند این که در مبحث مهارت های زندگی و اجتماعی، داشتن این ویژگی ها در افزایش ارتباطات میان فردی و قدرت بیان و غیره چه اندازه کارآمد و کارگشاست، اما می توان امیدوار بود که با استفاده از پتانسیل های موجود در شعر ، بخشی مهم از پرورش      هوش عاطفی کودکان به عهده شعر گذاشته شود.                                                                                                              

2.یادگیری

یادگیری نه تنها در زندگی انسان بلکه در زندگی حیوانات رده پایین هم نقشی حیاتی دارد. حیوانات از جمله موش ها و خرگوش ها برای زنده مانده و کارکردن باید همچون انسان یاد بگیرند و خود را تطبیق دهند. شما یاد می گیرید که چگونه بنویسید، چگونه رانندگی و اسب سواری کنید، یاد می گیرید که چگونه به زبانی غیر از زبان مادری تان صحبت کنید. به تجربه یاد گرفته اید که مسائل گوناگون ریاضی را چگونه حل کنید و رفتار ریاضی خوبی را از خود نشان دهید. این مثال ها ما را به تعریف یادگیری هدایت می کند که سانتراک (2003) آن را تغییرات نسبتا پایدار در رفتار بر اثر تجربه می داند. [9]                                     

تاثیر شعر موزون بر یادگیری.1-2

شعر موزون در واقع سابقه ی دیرینی دارد. مادر اساطیری برای کودکانش شعر خوانده و به آنها منتقل کرده است. شعر جادوی جاودانه ای است که ارتباط ناگسستنی با افراد ایجاد کرده است. آنچه مشخصه ی شعر کودک است ریتم و وزن تکرار شونده آن است. کودکان و نوجوانان ریتم و موسیقی تکرار شونده را دوست دارند. . شعر یا خوانده می شود یا با موسیقی اجرا می شود. شعر توانایی زبانی کودک و نوجوان را گسترش داده و دامنه واژگان او را گسترش می دهد توانایی درک ، تمرکز فکری، دقت، خوب گوش کردن بواسطه ی شعر قابل فراگیری اند. اغلب شعرها با اجرای حرکات کوچک پیوند دارند و توانایی فیزیکی و حرکت های ظریف کودکان و نوجوانان را تقویت می کنند.                                                                                    

2-2.یادگیری ریاضی

دیدگاه نوین آموزش ریاضی بر این مهم تاکید دارد که انتقال منفعلانه ی مفاهیم و مهارت های ریاضی توسط معلمان یادگیری معنادار را برای فراگیران به همراه نمی آورد و هرگز موجب رشد و پویایی تفکر ریاضی آنان نخواهد شد این فراگیران هستند که با مشارکت فعالشان در عرصه آموزش و یادگیری ریاضی بر مبنای دانش و تجربه های پیشین خود ریاضیات را امری قابل فهم و لذت بخش می سازند. تولید، تثبیت و تقویت تفکر ریاضی برای فراگیران هنگامی روی می دهد که با هدایت معلم خود در ساختن مفاهیم مهارت های جدید ریاضی و نیل به آن ها مشارکت موثر داشته باشند. [10]                                                         

3.روش های پیشنهادی

مطمئنا فایده ای ندارد اگر یک دانش آموز یک فرمول یا یک مفهوم ریاضی را تنها برای امتحان از بر کند بی آنکه مفهوم اصلی آن را درک کرده باشد. هر معلمی دوست دارد مطمئن باشد که دانش آموزان مفهوم اصلی درس ریاضی را درک کرده اند بدون اینکه تنها و تنها درگیر حفظ کردن فرمول ها و راه حل ها شده باشند.                                                                               

در این بخش، 6 راهی را که معلمان برای کمک به درک ریاضی می توانند استفاده نمایند، توضیح داده می شود:                      

1. یک آغاز اثرگذار: دقیقه آغازی درس، می تواند شروع موثری برای کل طول کلاس باشد. یکی از بهترین روش های این است که معلم شروع به فهرست کردن آنچه در آن روز در کلاس مطرح خواهد شد، نماید به این ترتیب دانش آموزان می توانند خود را برای آنچه در پیش رو خواهند داشت آماده نمایند. قدم دوم آن است که معلم اهداف آموزشی یا سوالات مهم را در مورد مبحث درس طرح کند یا روی تخته بنویسد به این ترتیب دانش آموزان می توانند اهداف درسی را متوجه شوند و پس از اتمام کلاس، میزان رسیدن به اهداف را بسنجند. در آخرین مرحله، معلم می تواند یک یا چند مسئله را برای دست گرمی یا ورود به مبحث درس مطرح نماید و با بحث و بررسی سوال و پاسخ های احتمالی، ذهن دانش آموزان را درگیر مبحث درسی نماید.               

2. حل مسئله از راه های مختلف: در یک کلاس درس ایده آل، معلم قادر است یک مسئلۀ واحد را به شیوه های مختلف حل کند و دانش آموزان را تشویق می کند که هر یک راه حل های خلاقانه خود را برای حل مسئله امتحان کنند. هر چه راهبردهای مختلف و بیشتری برای نگاه کردن به یک مسئله و حل آن به ذهن دانش آموزان برسد، به همان میزان قابلیت آنها برای درک جوانب مختلف مسئله نیز افزایش می یابد به این ترتیب آنها درگیر حفظ کردن یک فرمول یا یک راه حل نمی شوند بلکه بالعکس سعی می کنند، برای هر مسئله راه حل های مختلفی را بیازمایند.                                                                                     

3. نشان دادن کاربرد: هر معلمی به خوبی می داند یکی از موثرترین روش های برای یاد دادن یک مبحث درسی، نشان دادن کاربرد آن در عرصه عمل و در دنیای واقعی است. زمانی که دانش آموزان نحوه کاربرد یک مسئله را در جهان واقعی و در دنیای اطراف خود می بینند، با آن ارتباط برقرار کرده و کمتر دچار فراموشی می شوند. اما در یک کلاس ریاضی، پیدا کردن کاربرد مباحث درسی در دنیای واقعی و زندگی روزمره همیشه ساده نیست. بنابراین اگر نتوانستید مصادیقی را در دنیای واقعی بیابید دست کم می توانید کاربرد آن مفهوم ریاضی را در سایر مباحث ریاضی یا علمی نشان دهید. برای مثال اگر پیدا کردن مصداق عملی برای درس مشتق دشوار است، می توانید کاربرد آن را در درس انتگرال نشان دهید. به این ترتیب به دانش آموزان کمک می کنید ارتباطات بین مباحث درسی را در ذهن خود زنده و فعال نگه دارند.                                                                                     

4 به اشتراک گذاشتن استدلال ها: در صورتی که یک معلم بخواهد از میزان یادگیری و درک مطلب دانش آموزان اطمینان حاصل کنید، یکی از بهترین روش ها، گوش دادن به نحوه استدلال آنها است. تنها کافی نیست که روش حل مسئله را به صورت نوشتاری و روی کاغذ ببینید اگر واقعا بخواهید که نحوه تفکر و مراحل رسیدن به پاسخ نهایی را آنچنان که دانش آموز تصور کرده و پیموده درک کنید، لازم است که دست کم دقایقی از وقت کلاس را به بحث و بررسی شفاهی در مورد نحوه حل مسائل اختصاص دهید. از دانش آموزان بخواهید روش حل مسئله را با صدای بلند برای همکلاسان خود توضیح دهند به این ترتیب نه تنها روش و طرز فکر آنها برای شما مشخص می شود بلکه دیگر دانش آموزان نیز می توانند با افکار و استدلال ها و راه حل های مختلف برای مسائل ریاضی رو به رو شوند و به یک یادگیری جمعی دست یابند.                                                                          

5. به پایان بردن کلاس با یک جمع بندی کوتاه: هر کسی ممکن است در طول کلاس، ناگهان رشته کلام را از دست بدهد یا دچار حواس پرتی شود و بخشی از درس را متوجه نشود. بنابراین بهترین راه برای به پایان بردن 7 دقیقه آخر کلاس، یک جمع بندی نهایی کوتاه از مطالب ارائه شده قبل از به صدا درآمدن زنگ تفریح است.                                                                    

1-3. آموزش ریاضی با "شعر"

شعر در به خاطرسپاری متون نقش بسیار چشمگیری دارد و به همین دلیل در تاریخ ادبیات این مرزو بوم آموزش و شعر بارها و بارها باهم درآمیخته است. آموزش کودکان و نوجوانان بیشتر متأثر از شعر بوده است و به خوبی می توان آن را در حافظه جمعی ملاحظه کرد. نشاطی كه جمع خوانی شعر می تواند ایجاد كند به همراه علاقه فطری كودكان به شعر، افزایش توان یادگیری آنها را به همراه خواهد داشت.خیال انگیز بودن و موسیقایی بودن شعر خستگی را برای کودک و نوجوان در بر نخواهد داشت.

با توجه به طبیعت خشک درس ریاضی و مجرد بودن مفاهیم، طبیعتا کلاس ریاضی برای دانش آموزان به شدت سخت و خسته کننده است. یکی از راهکار های ایجاد جذابیت کلاس و درس، تدریس با شعر است. اخیرا کتابی را با عنوان "آموزش ریاضی پایه هفتم با شعر" چاپ و منتشر نمودم که کلیه مطالب کتاب ریاضی پایه هفتم را در قالب شعر بیان می کند. پس از تدریس با شعر به این نتیجه رسیدم که کلاس برای دانش آموزان بسیار جالب بود و توجه شان به درس خیلی بیشتر از مواقعی بود که بدون شعر و به سبک عادی درس می دادم. چرا که تلفیقی از ریاضی و ادبیات بود و مطالب به زبانی روان و بدون تکلف بیان می شد. در پایان کلاس تقریبا تمام دانش آموزان درس را به خوبی فرا گرفته بودند و احساس خوبی در کلاس داشتند. در واقع ایجاد علاقه ای بود که به یادگیری منجر شد. بخشی از کتاب که فصل سطح و حجم را آموزش می دهد را در این قسمت می آورم: [11]

بـچـه‌ها کـلاس شـروع  شـد گـوش کـنـیـد	سـطح  و حجم هست اسم این  فصل جدیـد
نشــون داده میشه V حــجــم بـــا حــرف	فـضـایی کـه جـسـم اشغال می‌ کنه میـشـه
حـجـم‌ها بـه دو تـا  دستـه تـقسیـم  میـشـه	هندسی و غیر هندسی، این هم اسمش میشه
هندسی ها خواص و تعریف شکل خاص  دارن	امـا غیر هنـدسـی ‌ها  ایـن 3 تـا  رو  نـدارن
حجم‌های هندسی شکل ‌های مشخصی  دارن	واسـه محاسبـشون یـه فـرمول آسـون  دارن

هندسی هاهم به 3 دسته باید تقسیم بشن	منشوری و کروی وهرم رو شامل میشـن
بـعـضی شکـل‌ها  شایـد ترکیـبـی باشن	دو سـه تـا از ایـن‌ها رو  شـامل  بـشـن
منشورها بین2 صفحه موازی ایجاد میشن	به این دو سطح موازی، دوتا قاعده میگن
سطوح اطرافشـو وجـه‌های جانبی  میگن	محل تلاقی دو تا سطح رو یه یال میگـن
بـه محل تلاقی 3 تا سطح  یه راس میگن	شکل‌ها همین طوری نام گـذاری  میشن
قاعده‌های منشور باید کـه موازی  باشـن	وجوه اطرافش هم متوازی الاضلاع میشن
هـرمـی   فــقــط  یــه  قــاعــده  داره	یـه راس هــرمـی  هــم   بـالاش  داره
حـجــم ‌های کــروی  قـاعـده  نــداره	ایــن  شـکل  سطـوح  خمـیده‌ای  داره
اسـتـوانـه  حـجـم مـنـشـوری  مـیـشـه	چون کـه بیـن دو صـفحه تـشکیل میشه

 

 

 

 

 

2-3. استفاده از بازی های دست ورزی

یادگیری و درک ریاضیات در هر پایه ای نیازمند درگیر شدن دانش آموزان با موضوع است و حضور فعال آنان را می طلبد. دست سازه ها به عنوان ضرورت در تدریس ریاضی ابتدایی از سال 1900 تا تا به حال مورد توجه بوده اند و در اشکال مختلفی ظاهر می شوند که اغلب به صورت اشیا فیزیکی تعریف می شوند که به عنوان ابزار های تدریس مورد استفاده قرار می گیرند تا دانش آموزان را برای یادگیری عملی ریاضی درگیر کنند. دست سازه ی خوب می تواند مانند پلی، فاصله ی بین ریاضیات رسمی و غیر رسمی را پر کند و هدف از به کار گیری دست سازه ها در کلاس های ریاضی، فراهم آوردن مدل های عینی از ایده های مجرد ریاضی است. [12]                                                                                                                                    

 

3-3. استفاده از رسانه

تاریخچه ی بکارگیری کامپیوتر در آموزش به 4 دهه گذشته بر می گردد و غالبا به آن آموش به کمک کامپیوتر (CAT) یا آموزش کامپیوتر محور  (CBI)اطلاق می شود. (گیبسون و فیرودر، 1998). هرچند که CAI چند زمینه ی آموزشی را پوشش می داد اما هدف اصلی یکپارچه سازی برنامه ی درسی با کامپیوتر بود. ایده ی اصلی این بوده است که کامپیوتر می تواند آموزش فردی را ارائه نماید. آنچه که در واقع در این فرایند معلمان و فراگیران را تحت تاثیر قرار داده است، توانایی برقراری تعامل الکترونیکی و جست و جو در ذخائر اطلاعاتی می باشد. (مادوکس، جانسون، وویلیس، 1997)

استفاده از کامپیوتر و وسایل الکترونیکی در کلاس درس و برای آموزش سبب ایجاد انگیزه و جلب توجه دانش آموزان و همچنین تحریک حس کنجکاوی آن ها می شود. به خصوص اگر معلم توانایی و مهارت استفاده از سخت افزار ها و نرم افزار ها را داشته باشد و دقیقا بداند که برای هر مبحث از چه نرم افزاری کمک بگیرد، باعث ایجاد علاقه و درک عمیق دانش آموزان از آن مبحث می شود و می دانیم که اگر یادگیری با لذت همراه باشد ماندگاری طولانی تری دارد. نرم افزار هایی از قبیل اتوپلی، جئوجبرا و میپل و سایر نرم افزار های جدید ریاضی که قابلیت های زیادی دارند به خوبی می توانند ایجاد جذابیت در کلاس ریاضی را منجر شوند.                                                                                                                                                     

 

نتیجه گیری

با توجه به مباحثی که در این مقاله مطرح شد، اگر چه مفاهیم ریاضی مجرد هستند و کلاس ریاضی برای دانش آموزان خشک و کسل کننده است، معلمان می توانند با داشتن اطلاعات کافی در خصوص شیوه ی یادگیری دانش آموزان همچنین بررسی نحوه ی تدریس خود و داشتن طرح درس مناسب و مهارت لازم برای کنترل و جهت دهی کلاس درس در موارد خاص به راحتی می توانند تا حدود زیادی از مقاومت دانش آموزان در برابر یادگیری این درس بکاهند. باتوجه به اينكه يكي از فعاليتهاي اساسي كه كودكان با آن مي‌توانند در دنياي سرشار از تخيل قرار گرفته و افكار و احساسات و تأثرات خود را بيان كنند، شعر است پس بي‌شك، شعر، عرصه ديگري است كه ميل به خلاق بودن را در كودك ارضا خواهد كرد.معلمان می توانند به کمک آموزش با "شعر" جهت جلب توجه و حواس دانش آموزان و لذت بخش تر نمودن این درس گام موثری در بهبود یادگیری دانش آموزان بردارند. همچنین استفاده از بازی و دست ورزی های ریاضی جهت ایجاد انگیزه و فراموش کردن گذر زمان و لذت بردن از کلاس، استفاده از رسانه و کامپیوتر جهت تحریک حس کنجکاوی و ساخت تصور بهتری از مفاهیم می توانند در انتقال مفاهیم ریاضی عملکرد بهتری داشته باشند.                                                                                                                  

 

منابع

[1] حمصی، فردوس و شهین دخت عالی، تکنولوژی آموزشی، انتشارات امیرکبیر، اصفهان

[2] کومز، آرتور رایت، آموزش تخصصی معلمان، ترجمه: جواهر فروش زاده، رشد، تهران

[3] براون، جرج، تدریس خود(تمرین مهارت های تدریس درمقیاس های کوچک)، علمی رووف، انتشارات مدرسه، تهران

[4] گیج، وال،ان، مبانی علمی هنر تدریس، محمود مهر محمدی، انتشارات مدرسه، تهران

[5] بهارستان، جلیل، برنامه کارورزی یاتدریس عملی درمرکز تربیت معلم، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، تهران

[6] حسینی، سید علی عبداللهی محمدتقی معتمدی تلاوکی، نگرشی کاربردی در طراحی آموزشی، انتشارات روجین مهر، ساری

[7] دافی، برنادت، تشویق خلاقیت و تخیل در کودکان، مهشید یاسائی،  انتشارات ققنوس، تهران

[8] گلمن، دانیل، هوش هیجانی، نسرین پارسا، انتشارات رشد، تهران

[9] علم الهدائی، حسن، اصول آموزش ریاضی، جهان فردا، مشهد

[10] همان

[11] حمیدی، نادره، آموزش ریاضی پایه هفتم با شعر، انتشارات کوثر تورانیان، قائمشهر

[12] نصرالله زاده، نگار، دست ورزی های ریاضی، پالیز سخن، تهران

[13] احدیان، محمد، مقدمات تکنولوژی آموزشی، نشر و تبلیغ بشری، تهران

 [14]www.tebyan.net

[15]www.niniban.com

[16]www.magiran.com

[17]www.fekreno.org

 

 

---

[1]   دبیر ریاضی، کارشناس ارشد آنالیز